PSYCHOEDUKACJA

Psychoedukację na oddziale prowadzimy w formie wykładów i warsztatów (grup dyskusyjno – edukacyjnych). Praca nad zrozumieniem podawanych treści odbywa się także w trakcie indywidualnych spotkań z lekarzem czy terapeutą.

Cykl zajęć edukacyjnych poświęcony jest następującym tematom:

  • Kryzys psychotyczny

Przekaz podstawowych informacji o psychozie, omawia się teorie powstawania psychoz, ich przebieg, epidemiologię, rodzaje objawów, rokowania. Słuchacze zachęcani są do dzielenia się swoimi doznaniami i przeżyciami z okresu kryzysu psychicznego. Ułatwia to zrozumienie i oswojenie tych doświadczeń oraz dostrzeżenie, że inni ludzie również w podobny sposób odbierali świat.

  • Farmakoterapia

Dostarczenie wiedzy o podstawowych lekach stosowanych w psychiatrii (neuroleptykach, lekach przeciwdepresyjnych, stabilizujących i uspokajających) ich działaniu, w tym także wiedzy o objawach ubocznych. Omawia się sposoby, dzięki którym można złagodzić niepożądane działania leków, zapobiegać im albo je całkowicie wyeliminować. Prowadzenie rozmów o lekach, o zasadach ich przyjmowania, a także o postawach pacjentów wobec leczenia farmakologicznego sprzyja bardziej świadomemu uczestnictwu chorego w procesie leczenia.

  • Teoria podatności i stresu wg Zubina

Model ten porządkuje wiedzę na temat czynników przyczyniających się do zachorowania, zależności między nimi i ich wpływu na przebieg psychozy. Baczną uwagę zwracamy na możliwości wpływu samej osoby na przebieg jej choroby. Podkreślamy rolę podejmowania świadomej współpracy w leczeniu, rolę rozwijania umiejętności społecznych – w tym radzenia sobie w sytuacjach stresowych oraz korzystania ze wsparcia społecznego -powstrzymywania się od środków psychoaktywnych. Na zajęciach każda z osób leczących się próbuje ten wzór odnieść do osobistego doświadczenia. Identyfikowane są sytuacje stresowe, które być może przyczyniły się do wybuchu psychozy. U jednych jest to np. utrata pracy, u innych – stres związany z egzaminami na studiach czy konflikty rodzinne. Jeszcze inni uświadamiają sobie wpływ nadużywania środków psychoaktywnych na przebieg choroby. Każda z osób – korzystając z wzoru Zubina – identyfikuje ten element, który należałoby u niej wzmocnić, by obniżyć ryzyko nawrotu. U niektórych to będzie regularne zażywanie leków zgodne z zaleceniem lekarza, u innych np. rozwój umiejętności radzenia sobie ze stresem.

Szczegółowo omawiamy każdy element wzoru Zubina:

Symbol Jego znaczenie
Z zachorowanie, zaostrzenie, nawrót
P podatność
S stres
używki: alkohol, narkotyki
L leki, leczenie
Ws wsparcie społeczne
Usp umiejętności społeczne
  • Wczesne objawy ostrzegawcze

Objawy zwiastunowe definiowane są jako zmiany w samopoczuciu lub zachowaniu, zachodzące w okresie od kilku tygodni do kilku dni przed właściwym epizodem psychotycznym. Przykładem objawów zwiastunowych są np. zaburzenia snu, utrata apetytu, napięcie, wybuchowość, zmiany nastroju, trudności w koncentracji uwagi. Wyniki badań dotyczących okresu prodromalnego świadczą o tym, że przy znacznej różnorodności objawów zwiastunowych w populacji chorych, kolejne nawroty u tej samej osoby są zwykle poprzedzane tymi samymi zwiastunami (Herz, Mellvill., 1980; Lukoff, Ventura i in., 1992, za Axer, 1993).
Niektóre osoby doświadczają uporczywych symptomów, nawet przyjmując optymalna dawkę leków, np. są takie, które cały czas słyszą głosy. Z reguły osoby te nauczyły się owe objawy ignorować i są w stanie dobrze funkcjonować pomimo ich obecności. „Wczesne sygnały ostrzegawcze w tych przypadkach, polegają zatem na zmianach w natężeniu symptomów i ograniczeniu zdolności chorego do kontrolowania swojego zachowania” (Mueser, Gingerich, 2004).
Badania Herz i Mellville (1980) wykazały, że w okresie wcześniejszym, niż tydzień przed dekompensacją psychotyczną zmianę zachowania jest w stanie rozpoznać u siebie 52% leczonych ambulatoryjnie i 48% hospitalizowanych. Członkowie rodzin chorych leczonych ambulatoryjnie mogą rozpoznać u nich zmiany zachowania w 78% przypadków (za: Rzewuska,1993).

Zajęcia poświęcone objawom ostrzegawczym prowadzone na oddziale mają na celu nauczenie pacjentów rozpoznawania najwcześniejszych sygnałów zbliżającego się epizodu choroby, aby potrafili opanować go najmniejszym kosztem. Wspólnie omawiamy najbardziej powszechne objawy zwiastunowe i tworzymy listę potencjalnych zwiastunów. Uczestników zachęcamy do dyskusji, dzielenia się własnymi doświadczeniami w grupie, podejmowania prób odróżniania sygnałów zwiastunowych od objawów przewlekłych i od symptomów związanych z niepożądanym działaniem leków.

Później, w trakcie rozmów indywidualnych pomagamy pacjentowi ustalić specyficzne dla niego objawy prodromalne. Terapeuta towarzyszy choremu w odtworzeniu jego doświadczeń i okoliczności bezpośrednio poprzedzających nawrót choroby. Zachęca się go do próby umieszczenia ich kolejno na prostej, której odcinki wyznaczają tygodnie lub dni poprzedzające nawrót. Dokonywany przy aktywnym udziale pacjenta graficzny zapis przeżyć prowadzących do ostrego epizodu pomaga lepiej uchwycić różnicę między prodromalnymi i właściwymi objawami psychozy. W przypadku licznych zmian występujących przed nawrotem, znajomość ich chronologii pozwala na wybór zwiastunów najwcześniejszych (Axer, 1993). Dodatkową pomocą w ustaleniu indywidualnych zwiastunów jest kwestionariusz objawów ostrzegawczych (opracowany przez Herz i Melville, 1992) wypełniany przez pacjenta, a także – jeśli pacjent wyrazi na to zgodę- przez bliską mu osobę. Poprzez współpracę z tą osobą chcemy ułatwić obu stronom porozumienie się w kwestii objawów, np. uzgodnienia, co jest objawem choroby, a co nie, jakie są zwiastuny pogorszenia stanu psychicznego i co każda ze stron powinna wtedy robić. Pozwala to obniżyć ryzyko konfliktów typowych dla okresu prodromalnego i daje możliwość szybkiej interwencji w momencie zauważenia zwiastunów nawrotu – czy to przez samą osobę chorującą, czy też przez jej bliskiego (Axer, 1993).
Na koniec objawy ostrzegawcze są opisuje się w punktach. Taka lista tych objawów ułatwia pacjentowi podjęcie decyzji o szybkim zgłoszeniu się do lekarza. Przy omawianiu objawów zwiastunowych podkreślana jest także rolę stresu jako czynnika mogącego wpłynąć na ich pojawienie się, pomimo przyjmowania leków i podejmuje się próby określenia sytuacji stresowych mogących sprzyjać nawrotowi (Hintze i in., 1999).